Przewodnik po wyborze przedszkola terapeutycznego dla dziecka w spektrum autyzmu

➡️10 kluczowych pytań opartych na dowodach naukowych.

Wybór przedszkola terapeutycznego dla dziecka w spektrum autyzmu to jedna z najważniejszych decyzji, która realnie wpływa na jego rozwój, samodzielność i jakość życia całej rodziny. Badania pokazują, że wczesna interwencja rozpoczęta w pierwszych latach życia, bazująca na praktykach opartych na dowodach (evidence-based practices; EBPs), może znacząco poprawić funkcjonowanie dziecka w komunikacji, rozwoju poznawczym i umiejętnościach społecznych.

Rynek usług terapeutycznych w Polsce jest bardzo zróżnicowany – obok placówek pracujących według rygorystycznych standardów i modeli opartych na dowodach funkcjonują miejsca stosujące metody niesprawdzone lub nawet szkodliwe. Celem tego przewodnika jest wyposażenie rodziców w konkretne narzędzia weryfikacji jakości oferty.

Dla kogo jest ten przewodnik?

Rodziców, których dziecko otrzymało diagnozę autyzmu
Opiekunów szukających przedszkola terapeutycznego
Rodzin, które chcą zweryfikować jakość oddziaływań w obecnej placówce
Każdego, kto potrzebuje jasnych, opartych na nauce kryteriów oceny

Najważniejsze wnioski w 60 sekund

• Skuteczność przedszkola terapeutycznego w ASD zależy od stosowania praktyk opartych na dowodach naukowych (EBP), a nie od deklarowanej liczby godzin terapii

• Aktualne metaanalizy (m.in. Sandbank i in., 2024) nie potwierdzają wyższej skuteczności terapii na bazie samej intensywności (np. 40 godzin w porównaniu do 20–25 godzin)

• Kluczowe znaczenie ma indywidualizacja/konkretyzacja celów, regularny pomiar postępów i dostosowanie sposobu pracy, kompetencje zespołu terapeutycznego

• Przedszkole terapeutyczne wysokiej jakości powinno pracować zgodnie z modelem opartym na dowodach (m.in. NPDC, PRT, ESDM) oraz jasno wskazywać, które z 28 praktyk opartych na dowodach (EBPs) stosuje w codziennej pracy.

• Ten przewodnik pozwala rodzicom samodzielnie ocenić, czy dana placówka spełnia międzynarodowe standardy terapii autyzmu.

Czym różni się przedszkole terapeutyczne od zwykłego przedszkola integracyjnego?

Zanim przejdziemy do pytań, warto zrozumieć fundamentalną różnicę:

Aspekt	Przedszkole integracyjne	Przedszkole terapeutyczne stosujące praktyki oparte na dowodach
Główny cel	Socjalizacja grupowa, realizacja podstawy programowej	Postępy, niwelowanie opóźnień rozwojowych, terapia + edukacja
Struktura dnia	Rutynowy harmonogram, duża część zabawy swobodnej	Wysoce ustrukturyzowane środowisko, każda aktywność ma cel terapeutyczny
Podejście do nauki	Dziecko uczy się „przez osmozę” od rówieśników i poprzez instrukcje wychowawcy, przez trudne zadania przeprowadza je nauczyciel wspomagający	Celowe nauczanie krok po kroku, systematyczne uczenie umiejętności, żeby dziecko przejawiało je samodzielnie i trwale
Kadra	Nauczyciele przedszkolni (w tym wspomagający) + specjaliści (np. logopeda 1×/tydz.)	Interdyscyplinarny zespół stale obecny w placówce, spójne oddziaływania
Metody pracy	Ogólne metody pedagogiczne	Praktyki o skuteczności potwierdzonej badawczo (EBPs)
Dla kogo	Dzieci dobrze funkcjonujące w grupie, wymagające niewielkiego wsparcia	Dzieci wymagające intensywnego wsparcia, indywidualnej terapii, specyficznych interwencji

Kluczowa zasada: Przedszkole terapeutyczne to nie miejsce opieki, lecz wyspecjalizowane środowisko terapii i edukacji, gdzie każda godzina ma cel rozwojowy.

Fundament: Czym są praktyki oparte na dowodach (EBP)?

National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice (NCAEP) w raporcie z 2020 roku zidentyfikowało 28 praktyk opartych na dowodach (evidence-based practices; EBPs) ukierunkowanych na autyzm, przeanalizowanych w badaniach publikowanych w latach 1990-2017 (Steinbrenner i in., 2020)[^1]. Te praktyki przeszły surowe kryteria naukowe i wykazały skuteczność w poprawie funkcjonowania osób w spektrum autyzmu.

Przykłady 28 praktyk opartych na dowodach to m.in. (EBPs, NCAEP,Steinbrenner i in., 2020):

Wzmocnienia
Modelowanie
Trening komunikacji funkcjonalnej
Pomoce wizualne
Trening umiejętności społecznych
Trening umiejętności kluczowych
Proaktywne wsparcie zachowania
Analiza zadania
…i 20 innych sprawdzonych technik

Dlaczego to ważne? Placówka, która stosuje te 28 praktyk, nie „wymyśla” terapii na nowo – wdraża to, co przynosi postępy rozwojowe według najwyższych standardów światowych.

10 pytań, które musisz zadać

Pytanie 1: Czy przedszkole pracuje w oparciu o konkretny model oparty na dowodach (np. NPDC, ESDM, PRT)?

Dlaczego to kluczowe?

To podstawowe zabezpieczenie przed „modnymi”, ale nieskutecznymi lub szkodliwymi terapiami. Model NPDC (National Professional Development Center on Autism) został opracowany przy współpracy wybranych amerykańskich uniwersytetów. Model został wdrożony w kilkuset placówkach w USA, a badanie skuteczności w metodologii RCT (randomized controlled trial) w 60 szkołach podstawowych wykazało znacząco lepsze wyniki w jakości programu i osiąganiu celów edukacyjnych (Sam et al., 2020)[^2]. Inne modele łączące praktyki oparte na dowodach wywodzące się z różnych podejść to tzw. modele naturalistycznych oddziaływań rozwojowo-behawioralnych (NDBI; Naturalistic Developmental Behavioral Interventions), przykładowo ESDM (Early Start Denver Model) i PRT (Pivotal Response Treatment). Modele te zostały zweryfikowane w licznych badaniach, wykazując wysoką skuteczność w poprawie umiejętności społecznych, poznawczych i językowych w porównaniu do standardowych oddziaływań terapeutyczno-edukacyjnych. Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Pracujemy według modelu opartego na dowodach, który systematyzuje 28 praktyk potwierdzonych badawczo (EBPs). Nie stosujemy metod eksperymentalnych ani niesprawdzonych naukowo.”

Przykład dobrej praktyki:

W Polsce model NPDC jest wdrażany przez przedszkola terapeutyczne Sotis. Sotis Neuroróżnorodność od lat kompleksowo implementuje ten system terapii obejmujący: dobór technik do obszaru rozwojowego i wieku dziecka, indywidualne, konkretne cele oddziaływań, system pomiaru postępów oraz regularne konsultacje z rodzicami. W zespole interdyscyplinarnym Sotis pracuje ponad 100 specjalistów w 6 lokalizacjach: Warszawa Żoliborz , Warszawa Praga, Warszawa Ursynów, Kraków Podgórze, Gdańsk Strzyża oraz Gdynia Śródmieście.

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy placówka:

deklaruje eklektyczne podejście bez jasnej struktury („czerpiemy ze wszystkich metod”),
stosuje metody nieposiadające potwierdzenia w literaturze naukowej, takie jak terapia holding (przymusowe przytrzymywanie), program Doman-Delacato, czy komunikacja ułatwiona (Facilitated Communication),
powołuje się na „autorskie metody” nieopisane w recenzowanych czasopismach naukowych.

Dodatkowe pytanie weryfikujące:

„Czy mogę zobaczyć przykładowy indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET) dla dziecka w podobnym wieku i na podobnym poziomie funkcjonowania?”

Pytanie 2: Jak wygląda indywidualizacja programu – na czym opiera się diagnoza funkcjonalna?

Dlaczego to ważne?

Dwoje dzieci z tą samą diagnozą w ramach spektrum autyzmu może mieć zupełnie inne potrzeby. Bez rzetelnej oceny funkcjonalnej łatwo o terapię „szablonową”, nieskuteczną i frustrującą dla dziecka.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Przeprowadzamy wielospecjalistyczną ocenę funkcjonowania z wykorzystaniem standaryzowanych narzędzi (np. PEP-3, VB-MAPP). Na tej podstawie tworzymy indywidualny program z konkretnymi, mierzalnymi celami, które regularnie aktualizujemy (co 3-6 miesięcy) w zależności od postępów dziecka.”

Co to oznacza w praktyce?

Placówka powinna:

Przeprowadzić wywiad z rodzicami o historii rozwoju
Ocenić umiejętności językowe, społeczne, adaptacyjne, poznawcze
Ustalić cele „krok po kroku” na bazie aktualnych umiejętności dziecka
Adaptować strategie w zależności od postępów

Narzędzia do diagnozy funkcjonalnej dzieci w spektrum autyzmu stosowane w profesjonalnych placówkach:PEP-3 (Psychoeducational Profile – 3)
VB-MAPP (Verbal Behavior Milestones Assessment and Placement Program) lub podobne narzędzie – ocena mowy i komunikacji

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

wszystkie dzieci uczestniczą w tych samych zajęciach bez ukierunkowania się na ich „obszar najbliższego rozwoju”
na zajęciach brakuje indywidualnych dostosowań (np. komunikacyjnych, wizualnych), lub są rzadko/niekonsekwentnie stosowane
placówka deklaruje, że „program zostanie dostosowany później, gdy poznamy dziecko” – wskazuje to na brak systematycznej oceny wstępnej,
placówka nie podaje przykładów stosowanych narzędzi diagnostycznych ani konkretyzacji celów terapeutycznych.

Pytanie 3: Jakie kwalifikacje ma kadra?

Dlaczego warto o to zapytać?

Autyzm to złożone zaburzenie neurorozwojowe obejmujące wiele obszarów funkcjonowania. Dziecko potrzebuje wsparcia psychologicznego, pedagogicznego, logopedycznego, czasem lekarskiego, a także specjalistów od systemów komunikacji czy integracji sensorycznej.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Nasz zespół składa się z certyfikowanych specjalistów: psychologów, pedagogów specjalnych, neurologopedów, terapeutów integracji sensorycznej, fizjoterapeutów. Wszyscy mają doświadczenie w zakresie autyzmu i regularnie uczestniczą w szkoleniach z praktyk opartych na dowodach (EBPs). Spotykamy się co tydzień na konsyliach interdyscyplinarnych, gdzie omawiamy postępy każdego dziecka i dostosowujemy strategie terapeutyczne.”

Kluczowi specjaliści w przedszkolu terapeutycznym:

Psycholog/pedagog specjalny – koordynacja i prowadzenie programu terapii, ocena skuteczności oddziaływań
Logopeda/neurologopeda – rozwój komunikacji werbalnej i niewerbalnej, w tym systemów komunikacji (AAC)
Terapeuta integracji sensorycznej – praca nad regulacją przetwarzania bodźców z różnych zmysłów (np. dotykowych, słuchowych, wzrokowych)
Fizjoterapeuta (jeśli potrzebny) – wspieranie rozwoju ruchowego

Warto zapytać:

„Czy mogę poznać kwalifikacje osób, które będą pracować z moim dzieckiem?”
„Jak często kadra uczestniczy w szkoleniach z zakresu autyzmu i praktyk opartych na dowodach?”
” Czy specjaliści współpracują ze sobą w sposób skoordynowany, czy każdy pracuje niezależnie?”

Przykład dobrych praktyk:

Sotis Neuroróżnorodność opiera się na współpracy interdyscyplinarnego zespołu ponad 100 specjalistów (m.in. psychologów, pedagogów, neurologopedów i lekarzy), regularnie uspójniających oddziaływania na spotkaniach zespołu i szkoleniach z praktyk opartych na dowodach.

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

„nasi nauczyciele mają wieloletnie doświadczenie w zwykłych przedszkolach” – doświadczenie z dziećmi o typowym rozwoju nie jest równoznaczne z kompetencjami w pracy z dziećmi w spektrum autyzmu,
brak konkretnych informacji o certyfikatach czy szkoleniach specjalistycznych w zakresie autyzmu,
„specjaliści przyjeżdżają raz w tygodniu” – brak ciągłości wsparcia,
brak regularnych spotkań zespołu – każdy specjalista pracuje w izolacji.

Pytanie 4: Czy placówka stosuje system superwizji i jakościowego nadzoru nad pracą terapeutów?

Dlaczego o to pytać?

Nawet najlepsi terapeuci potrzebują regularnej weryfikacji i wsparcia, aby unikać rutyny, wypalenia lub utraty obiektywizmu. Superwizja to system zapewnienia jakości terapii.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Tak, nasza kadra podlega regularnej superwizji klinicznej. Przynajmniej raz w miesiącu odbywają się spotkania zespołu, na których omawiamy postępy dzieci, trudne przypadki i korygujemy strategie. Mamy superwizorów (zewnętrznych lub wewnętrznych), którzy w razie potrzeby obserwują zajęcia i udzielają informacji zwrotnej terapeutom. Dodatkowo każdy terapeuta ma mentora, do którego zgłasza się z pytaniami.”

Rodzaje superwizji w profesjonalnych placówkach:

Superwizja kliniczna – analiza przypadków, omówienie strategii
Superwizja praktyczna – obserwacja zajęć, informacje zwrotne na miejscu
Superwizja peer-to-peer – wzajemne wsparcie terapeutów
Konsultacje z ekspertami zewnętrznymi – np. superwizorami behawioralnymi i lekarzami
Ewaluacja jakości oddziaływań – ocena jakości terapii, prowadzona cyklicznie wystandaryzowanym narzędziem (np. APERS w modelu NPDC)

Sygnały ostrzegawcze:

„wszyscy mamy dyplomy, nie potrzebujemy nadzoru” – superwizja świadczy o profesjonalizmie, a jej brak o zaniechaniu dobrych praktyk,
brak struktury wsparcia – terapeuci działają niezależnie, co potęguje niespójności,
dyrektor placówki nie ma precyzyjnego obrazu, co dzieje się podczas zajęć terapeutycznych.

Pytanie 5: Jak są monitorowane postępy dziecka i jak często omawia się je z rodzicami?

Dlaczego o to pytać?

Bez regularnej oceny efektów łatwo utknąć w terapii, która „toczy się”, ale nie prowadzi do mierzalnych zmian. Rodzice powinni wiedzieć, czy wysiłek dziecka rzeczywiście przekłada się na postępy.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

” Stosujemy podejście oparte na danych (Data-Based Decision Making). Dla każdego celu w programie dziecka zbieramy dane podczas zajęć – czy dziecko odpowiedziało samodzielnie, z podpowiedzią, czy nie odpowiedziało. Koordynator analizuje wykresy postępów – jeżeli postęp jest zbyt wolny, modyfikuje metodę nauczania. Rodzice otrzymują pisemne raporty co 3-6 miesięcy oraz mają możliwość comiesięcznych konsultacji.”

System monitorowania wysokiej jakości obejmuje:

Zbieranie danych – arkusze obserwacji, formularze postępów
Podsumowanie postępów – określenie poziomu osiągnięcia celów
Kryteria sukcesu – jasno określone warunki, przy których cel zostaje uznany za osiągnięty
Regularne spotkania z rodzicami – przejrzyste raporty, precyzyjne i zrozumiałe sformułowania

Przykładowy dobry vs. zły cel:

Cel nieprawidłowy: „Dziecko poprawi komunikację/Dalsza praca nad komunikacją” (niekonkretny, niemierzalny)

Cel prawidłowy: „Dziecko samodzielnie poprosi o przedmiot używając gestu lub słowa w 8 na 10 prób, przez 3 kolejne dni” (konkretny, mierzalny, z jasnym kryterium sukcesu)

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

opis postępów ma charakter anegdotyczny („jest lepiej”, „grzeczniej się bawi”, „wydaje się, że więcej rozumie”) – subiektywne odczucia nie pokazują tempa wyrównywania opóźnienia rozwojowego,
placówka nie jest w stanie przedstawić przykładowych arkuszy obserwacji czy formularzy postępów,
„rodzice informujemy o postępach, nie pytamy o ich priorytety” – występuje izolowanie rodziny od procesu terapeutycznego.

Pytanie 6: Jakie jest wsparcie rodziny – czy są spotkania i szkolenia dla rodziców?

Dlaczego o to pytać?

Badania nad interwencjami mediowanymi przez rodziców (PMI) pokazują umiarkowanie silne korzyści (g=0.553; Cheng i in., 2023): rozwijają komunikację dziecka, umiejętności społeczne i adaptacyjne, zmniejszają zachowania trudne, a także obniżają poziom stresu rodzicielskiego. Nawet najlepsza terapia w przedszkolu nie zastąpi codziennych interakcji w domu.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Rodzice są naszymi partnerami. Oferujemy cykliczne konsultacje indywidualne, warsztaty grupowe i wsparcie, jak pracować z dzieckiem w domu nad tymi samymi celami, co w przedszkolu. Macie dostęp do materiałów, szkoleń i konkretnych strategii do zastosowania w codziennych sytuacjach (jedzenie, ubieranie, zabawa). Regularnie omawiamy postępy i wspólnie ustalamy priorytety. Możecie obserwować zajęcia dziecka przez lustro weneckie.”

Elementy dobrego programu współpracy z rodzicami:

Coaching rodzicielski – terapeuta pokazuje/omawia techniki pracy z dzieckiem
Szkolenia tematyczne – np. „Jak radzić sobie z wybuchami złości”, „Wprowadzanie AAC w domu”
Materiały do domu – program domowy, harmonogramy wizualne, pomoce
Otwarta komunikacja – dostępne i wykorzystywane kanały kontaktu (email, zeszyt kontaktów, telefon), spotkania na bieżąco w razie potrzeby

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

placówka izoluje rodziców („proszę zostawić dziecko w szatni i nie wchodzić, my tu zarządzamy”) – brak znajomości stosowanych strategii utrudnia generalizację umiejętności,
pojawia się obwinianie rodziców – sugerowanie, że trudności dziecka wynikają z błędów rodziców bez wskazania konkretnej strategii pracy nad zachowaniem,
„rodzice nie potrzebują szkoleń, wystarczy, że przyprowadzą dziecko” – niewykorzystywanie potencjału rodziny.

Pytanie 7: Jak przedszkole wspiera rozwój komunikacji (mowa, AAC, komunikacja alternatywna)?

Dlaczego o to pytać?

Trudności w komunikacji są jednym z kluczowych obszarów autyzmu. Brak dostępu do funkcjonalnych form porozumiewania się często prowadzi do nasilonych zachowań trudnych. Dopóki u dziecka nie jest rozwinięta funkcjonalna mowa czynna, stosowanie systemu komunikacji pozwala mu rozwijać zrozumienie sensu porozumiewania się i chęć wymiany z drugą osobą.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Priorytetem jest funkcjonalna komunikacja. Oceniamy poziom komunikacji werbalnej i niewerbalnej, a jeśli dziecko nie komunikuje się skutecznie, wprowadzamy wsparcie w postaci komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC), na przykład gesty, piktogramy PECS, tablety komunikacyjne typu Mówik. Komunikacja alternatywna nie blokuje rozwoju mowy – badania wskazują, że często ją wspiera. Włączamy te formy komunikacji w codzienne sytuacje, takie jak posiłki, zabawa, toaleta czy wyjścia. Dziecko zawsze ma dostęp do swoich narzędzi komunikacyjnych.”Rodzaje komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC):

PECS (Picture Exchange Communication System) – wymiana obrazków
Gesty – np. system Makaton
Tablety komunikacyjne – urządzenia z syntezą mowy (np. Mówik, GoTalk)
Aplikacje AAC – np. LetMeTalk

Co mówią badania?

Wczesne wprowadzenie AAC:

NIE hamuje rozwoju mowy werbalnej
Często ułatwia i przyspiesza rozwój mowy
Zmniejsza frustrację dziecka
Redukuje zachowania agresywne i autoagresywne

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

placówka blokuje wprowadzenie AAC”Najpierw musi zacząć mówić, obrazki to ostateczność” – skazywanie dziecka na życie w ciszy i frustracji
Atrapy AAC: Piktogramy są zamknięte w szafie nauczyciela, a nie dostępne dla dziecka cały czas
„Nie wierzymy w komunikatory, to rozleniwia dziecko” – ignorowanie dowodów naukowych

Pytanie 9: Jak wygląda środowisko grupowe – wielkość grup, struktura dnia, relacje rówieśnicze?

Dlaczego o to pytać?

Dla wielu dzieci z ASD przedszkole jest pierwszym intensywnym doświadczeniem grupowym. Zbyt duże grupy, chaos i brak wsparcia w kontaktach z rówieśnikami mogą być przytłaczające i hamować rozwój.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Grupy są kameralne – maksymalnie 6-8 dzieci z minimum 2 dorosłymi (stosunek 3-4:1). Dzień jest ustrukturyzowany – dzieci mają wizualne harmonogramy pokazujące, co będzie się działo. Jasno określamy czas i przestrzeń aktywności (praca, zabawa, odpoczynek), co pomaga dzieciom się orientować i zwiększa poczucie bezpieczeństwa. Aktywnie wspieramy relacje rówieśnicze – prowadzimy trening umiejętności społecznych (TUS), organizujemy terapię i zabawy w parach (diadach), modelujemy zachowania społeczne. Dziecko ma również możliwość wycofania się w miejsce odpoczynku, jeśli jest przeciążone.”

Elementy struktury środowiska (zgodnie z metodą TEACCH):

Jasna organizacja przestrzeni – wydzielone strefy aktywności, minimalizacja dystraktorów
Wizualne harmonogramy – przedmioty, obrazki lub napisy pokazujące plan dnia
Przewidywalność – rutyny, rytuały, sygnały przejść
Wizualne instrukcje zadań – karty pokazujące, jak wykonać konkretną czynność

Wsparcie relacji rówieśniczych:

Interwencje z udziałem rówieśników (Peer-Mediated Instruction and Intervention, PMII) są praktyką opartą na dowodach naukowych i wysoce skuteczną w rozwijaniu umiejętności społecznych dzieci ze spektrum autyzmu. Terapeuta aktywnie ułatwia interakcje – podpowiada, jak włączyć się do zabawy, jak się dzielić. Praca odbywa się w małych podgrupach (2-3 dzieci) zamiast w całej grupie jednocześnie.

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy widzimy:

Integrację „na żywioł”: duża grupa (20-25 dzieci) z 1-2 nauczycielami – przytłaczające dla większości dzieci w spektrum autyzmu
Chaos sensoryczny: Jaskrawe ściany, tysiące wiszących prac, grające zabawki, hałas – środowisko uniemożliwiające koncentrację
Brak przewidywalności: Dzieci przestawiane z miejsca na miejsce bez uprzedzenia
Brak celów społecznych: Program skupia się tylko na nauce przy stoliku, ignorując relacje, umiejętność wspólnej zabawy i umiejętności społecznych

Pytanie 9: Jak pracuje się nad trudnościami z zachowaniem?

Dlaczego o to pytać?

Sposób traktowania dziecka przekłada się na jego rozwój, umiejętność odnalezienia się w relacji z innymi i jakość życia w dorosłości. Zarówno negatywne nastawienie wykorzystujące kary bez pozytywnych wzmocnień, jak też „fałszywie pozytywne” podejście ignorujące zachowania nieadaptacyjne zamiast skutecznej pracy nad ich zmianą mogą znacznie zaburzyć dalszy rozwój dziecka.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Stosujemy proaktywne wsparcie zachowań, aktywnie uczymy i wzmacniamy współpracę i umiejętności społeczne. Jeżeli pojawia się trudne zachowanie, robimy funkcjonalną ocenę zachowania (FBA), aby zrozumieć jego przyczynę (dziecko krzyczy, bo jest przestymulowane? Bo poziom zadania trzeba dostosować? Bo coś je boli?). Odpowiedzią jest nauka zachowania zastępczego – np. dziecko uczy się prosić o przerwę zamiast krzyczeć. Budujemy motywację na wzmacniając pozytywne zachowania (np. prośbę o przerwę).”

Fundamenty pracy nad zachowaniem:

Proaktywne wzmacnianie współpracy i zachowań adaptacyjnych
Funkcjonalna ocena zachowania (Functional Behavior Assessment; FBA) – zrozumienie funkcji zachowania przed interwencją
Plan interwencji – precyzyjnie opisana strategia pracy nad zachowaniem, z jasnymi kryteriami pomiaru skuteczności interwencji, przedstawiony rodzicom do akceptacji
FCT (Functional Communication Training) – nauka komunikacji dająca alternatywę do trudnego zachowania

Warto zapytać:„Co robicie, gdy dziecko regularnie ma wybuch złości lub uderza?”
„Jak wygląda typowa sytuacja, gdy dziecko odmawia współpracy?”

Sygnały ostrzegawcze w zakresie pracy nad zachowaniem:

Awersyjne metody – krzyk, straszenie, zawstydzanie („zobacz, wszyscy na ciebie patrzą”)
Ignorowanie aspołecznych zachowań dziecka
Dziecko wraca z przedszkola wyraźnie zalęknione, nadmiernie bierne lub przeciwnie – bardziej agresywne
Placówka ukrywa metody pracy („dziecko lepiej pracuje bez rodzica, nie można obserwować zajęć”)
Placówka mówi o trudnościach w zachowaniu nie poszukując przyczyn i nie planując środków zaradczych
Przy powtarzających się trudnościach w zachowaniu nie jest prowadzona funkcjonalna ocena zachowania i plan interwencji

Pytanie 10: Jak wygląda proces rekrutacji i adaptacji oraz plan na przyszłość dziecka?

Dlaczego o to pytać?

Sposób, w jaki przedszkole traktuje rodzinę przed podpisaniem umowy, wiele mówi o tym, jak będzie wyglądała współpraca później. Presja, pośpiech i brak przejrzystości to sygnały ostrzegawcze. Dodatkowo, dobre przedszkole terapeutyczne ma plan nie tylko na teraz, ale na przyszłość dziecka.

Odpowiedź, która powinna Cię uspokoić:

„Oferujemy rozmowę wstępną, możliwość zadawania pytań, poznania programu, często bezpłatną konsultację. Jasno komunikujemy zasady finansowe i organizacyjne. Dajemy czas na podjęcie decyzji i nie wywieramy presji (’ostatnie miejsce!’). Proces adaptacji jest stopniowy – pierwsze dni krótsze, z obecnością rodzica, obserwujemy reakcje dziecka. Wspólnie planujemy ścieżkę edukacyjną: naszym celem jest przygotowanie dziecka do dalszej edukacji (przedszkole integracyjne, szkoła masowa lub specjalna – zależnie od możliwości). W ostatnim roku przedszkola wprowadzamy program 'zerówki’, współpracujemy z przyszłą placówką, przekazujemy strategię pracy.”

Proces rekrutacji wysokiej jakości:

Transparentność: Jasne informacje o kosztach, programie, kadrze
Konsultacja wstępna: Ocena, czy placówka odpowiada potrzebom dziecka
Możliwość obserwacji: Wizyta w przedszkolu, poznanie grup
Realistyczne oczekiwania: Nie obiecujemy „wyleczenia”, ale konkretne oddziaływania oraz ich dostosowanie do pomiarów skuteczności
Czas na decyzję: Jasny opis sytuacji, brak sztucznej presji

Planowanie przejścia (Transition Planning):

Celem przedszkola terapeutycznego jest maksymalne usamodzielnienie dziecka. W ostatnim roku wprowadzany jest program przygotowujący do szkoły (siedzenie w ławce, podnoszenie ręki, przestrzeganie reguł klasowych). Placówka powinna współpracować z przyszłą szkołą – przekazywać strategie pracy, konsultować się z nauczycielami. Ważne jest również wsparcie rodziców w kontaktach z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi oraz komisjami orzekającymi.

Sygnały ostrzegawcze:

Należy zachować ostrożność, gdy:

pojawia się presja („ostatnie miejsce, musi pani zdecydować teraz”)
koszty są niejasne – ukryte opłaty, brak pisemnej umowy
brak wizji przyszłości – „zobaczymy za rok”, brak planu na ocenę gotowości przejścia do szkoły lub do integracji
nie ma cyklicznego pomiaru opóźnienia rozwojowego/poziomu funkcjonowania oraz jego zmiany pod wpływem oddziaływań – trudno określić skuteczność terapii
obietnice bez pokrycia – „za 6 miesięcy będzie mówić płynnie”, „grupa integracyjna będzie znakomita dla dziecka bez umiejętności komunikacji”

Sygnały ostrzegawcze – czego unikać

Podsumowując wszystkie opisane obszary weryfikacji, poniżej przedstawione zostały wyraźne sygnały ostrzegawcze, które powinny skłonić rodziców do rozważenia innej placówki.

Metodyka

Należy zachować ostrożność, gdy placówka:

nie odwołuje się do badań naukowych, składa obietnice dotyczące „cudownych metod”,
stosuje metody pseudonaukowe (holding, Doman-Delacato, komunikacja ułatwiona),
udziela ogólnych, niekonkretnych odpowiedzi na pytania o program,
powołuje się na „autorskie metody” nieopisane w literaturze naukowej.

Rola rodziny

Należy zachować ostrożność, gdy:

bagatelizowana jest rola rodziny („rodzic przeszkadza w terapii”),
brak jest programu współpracy z rodzicami,
rodzice są obwiniani za trudności dziecka.

Zachowanie

Należy zachować ostrożność, gdy placówka:

stosuje techniki awersyjne, zawstydzanie, podnoszenie głosu,
brak jest przejrzystości co do metod pracy nad zachowaniem, istnieje zakaz obserwacji dla rodziców,
placówka obwinia rodziców za zachowanie dziecka, nie wskazuje strategii pracy,
przy powtarzających się trudnych zachowaniach nie wprowadza funkcjonalnej oceny zachowania i planu interwencji wraz z oceną.

Środowisko

Należy zachować ostrożność, gdy:

grupy są zbyt duże (15+ dzieci), panuje chaos organizacyjny,
brak jest wsparcia w relacjach rówieśniczych,
występuje chaos sensoryczny (hałas, nadmiar bodźców).

Ocena postępów

Należy zachować ostrożność, gdy:

brak jest systemu mierzenia postępów,
raportowanie ma wyłącznie charakter anegdotyczny („jest lepiej”),
brak jest regularnych spotkań z rodzicami.

Rekrutacja

Należy zachować ostrożność, gdy:

wywierana jest presja szybkiego podpisania umowy,
placówka unika szczegółowych pytań o finanse i organizację,
składane są obietnice „wyleczenia z autyzmu”.

Należy pamiętać: nawet jeden z powyższych sygnałów stanowi powód do pogłębionej rozmowy. Dwa lub więcej – należy rozważyć inne placówki.

Najczęstsze błędy przy wyborze przedszkola terapeutycznego

Rodzice często popełniają następujące błędy:

Kierowanie się wyłącznie liczbą godzin terapii zamiast jej jakością i strukturą.
Akceptowanie „autorskich metod” bez potwierdzenia w recenzowanych badaniach naukowych.
Brak pytania o sposób mierzenia postępów dziecka i aktualizacji programu.
Akceptowanie ogólnych celów terapeutycznych, bez jasnych kryteriów ich opanowania.
Brak weryfikacji, czy poziom grupy odpowiada profilowi rozwojowemu ich dziecka (zajęcia za trudne lub za łatwe).
Rezygnowanie z weryfikacji kwalifikacji i systemu superwizji zespołu terapeutycznego.

Narzędzie do samodzielnej oceny – lista kontrolna

Rodzice mogą wydrukować poniższą listę i zabrać ze sobą na wizytę w przedszkolu:

Pytania do zadania

□ Model oparty na dowodach (EBP): Czy pracujecie według konkretnego modelu (np. NPDC, ESDM, PRT)?
□ Indywidualizacja: Jakie narzędzia używacie do diagnozy funkcjonalnej (PEP-3, VB-MAPP)?
□ Intensywność: Ile godzin rzeczywistej terapii tygodniowo? Jak wygląda struktura dnia?
□ Kadra: Kto będzie pracował z moim dzieckiem? Jakie mają kwalifikacje?
□ Superwizja: Czy istnieje system superwizji pracy terapeutów?
□ Monitoring: Jak mierzycie postępy? Jak często otrzymam informację o nich?
□ Współpraca z rodziną: Jakie wsparcie i szkolenia oferujecie rodzicom?
□ Komunikacja: Jak wspieracie rozwój mowy i komunikacji? Jakie systemy AAC stosujecie?
□ Środowisko: Ile jest dzieci w grupie? Jak jest zorganizowany czas i przestrzeń podczas zajęć?
□ Zachowanie: Jakie metody stosujecie wobec zachowań trudnych?
□ Przyszłość: Jak przygotowujecie dziecko do dalszej edukacji?

Obserwacje podczas wizyty

□ Czy kadra mówi o dzieciach z szacunkiem?
□ Czy dzieci wyglądają na spokojne i zaangażowane?
□ Czy środowisko jest uporządkowane?
□ Czy widoczne są pomoce wizualne (harmonogramy, piktogramy)?
□ Czy dorośli aktywnie angażują dzieci w interakcje i wspierają kontakty pomiędzy dziećmi?
□ Czy otrzymuję konkretne odpowiedzi, czy ogólniki?

Po wizycie

□ Czy czuję, że placówka traktuje mnie jako partnera?
□ Czy otrzymałem pisemne materiały o programie?
□ Czy wiem, ile dokładnie będzie kosztować miesięcznie?
□ Czy mogę podjąć decyzję bez presji czasowej?

Przykład wdrożenia dobrych praktyk: Model NPDC w polskich warunkach

W Polsce funkcjonują placówki, które wdrażają światowe standardy terapii autyzmu. Przykładem jest Sotis Neuroróżnorodność, które kompleksowo implementuje model NPDC.

Dlaczego SOTIS jest przykładem zgodności z niniejszym przewodnikiem?

Model NPDC – SOTIS stosuje wszystkie 28 praktyk opartych na dowodach naukowych zidentyfikowanych przez NCAEP w 2020 roku.

Intensywność – 25 godzin terapii tygodniowo w programie terapeutyczno-przedszkolnym, z dedykowanym koordynatorem dla każdego dziecka.

Interdyscyplinarny zespół – Ponad 100 specjalistów (psychologów, pedagogów, neurologopedów, lekarzy), ponad 20-lat specjalizacji w pracy z dziećmi i młodzieżą w spektrum autyzmu i wprowadzania praktyk opartych na dowodach.

System pomiaru postępów – Regularne ewaluacje celów terapeutycznych z wykorzystaniem narzędzi standaryzowanych.

Współpraca z rodzicami – Systemowe szkolenia, warsztaty i konsultacje dla rodziców, aktywne zaangażowanie rodziny w proces terapeutyczny.

Wsparcie komunikacji i AAC – W placówkach SOTIS priorytetem jest komunikacja funkcjonalna. Zespół neurologopedów i terapeutów AAC wdraża komunikację alternatywną (gesty, piktogramy, tablety z oprogramowaniem Mówik) natychmiast, gdy dziecko ma trudności z mową werbalną.

Środowisko i relacje rówieśnicze – Zajęcia odbywają się w małych, kilkuosobowych grupach z wysokim wskaźnikiem obecności kadry (terapeuci stale obecni w sali), co zapobiega chaosowi sensorycznemu.

Zachowanie – Zgodnie z modelem NPDC, przedszkola stosują proaktywne wsparcie i budowanie motywacji poprzez wzmacnianie współpracy. Przy zachowaniach nieadaptacyjnych wdrażana jest funkcjonalna ocena zachowania i plan oddziaływań uzgodniony z rodzicami.

Rekrutacja i plan na przyszłość – Placówka realizuje program „zerówki” przygotowujący do obowiązku szkolnego, ucząc zachowań niezbędnych w ławce szkolnej. Proces rekrutacji jest transparentny i poprzedzony konsultacjami. Przedszkole regularnie ocenia gotowość dziecka do integracji i tworzy plan nauki umiejętbości potrzebnych do przejścia do grupy integracyjnej z sukcesem.

Lokalizacje w całej Polsce

Warszawa Żoliborz
Warszawa Praga
Warszawa Ursynów
Kraków Podgórze
Gdańsk Strzyża
Gdynia Śródmieście

Więcej informacji: www.sotis.pl

Wsparcie w procesie wyboru

Jeżeli po lekturze niniejszego przewodnika:

liczba informacji wydaje się przytłaczająca,
nie wiesz, jak zweryfikować konkretną placówkę w Twojej okolicy,
chcesz skonsultować indywidualną sytuację Twojego dziecka (diagnoza, rokowania, wybór formy przedszkola),

możesz skorzystać ze wsparcia specjalisty.

Zadzwoń do Sotis – nasz ekspert porozmawia o potrzebach Twojego dziecka i pomoże przejść krok po kroku przez proces wyboru przedszkola terapeutycznego.

Profesjonalna, oparta na dowodach decyzja na tym etapie może istotnie zmienić ścieżkę rozwojową Twojego dziecka i odciążyć całą rodzinę.

Najważniejsze pojęcia

EBPs (Evidence-Based Practices) – interwencje terapeutyczne, których skuteczność została potwierdzona w wielu badaniach naukowych.

NPDC (National Professional Development Center on Autism) – międzynarodowy model identyfikujący 28 praktyk opartych na dowodach (EBPs) rekomendowanych w terapii autyzmu.

AAC (Augmentative and Alternative Communication) – metody wspomagające lub zastępujące mowę, takie jak PECS czy komunikatory elektroniczne.

IPET – indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny oparty na diagnozie funkcjonalnej dziecka.

Bibliografia i źródła

Dokument opracowany w oparciu o:

Standardy międzynarodowe

National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice (NCAEP) – 28 Evidence-Based Practices (2020)
National Professional Development Center on Autism Spectrum Disorder (NPDC)
National Autism Center (NAC) – National Standards Report

Kluczowe badania

Cheng, W. M., Smith, T. B., Butler, M., Taylor, T. M., & Clayton, D. (2023). Effects of Parent-Implemented Interventions on Outcomes of Children with Autism: A Meta-Analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 53(11), 4147–4163. https://doi.org/10.1007/s10803-022-05688-8
Sam, A. M., Cox, A. W., Savage, M. N., Waters, V., & Odom, S. L. (2020). Disseminating Information on Evidence-Based Practices for Children and Youth with Autism Spectrum Disorder: AFIRM. Journal of Autism and Developmental Disorders, 50(6), 1931–1940. https://doi.org/10.1007/s10803-019-03945-x
Sandbank, M., Pustejovsky, J. E., Bottema-Beutel, K., Caldwell, N., Feldman, J. I., Crowley LaPoint, S., & Woynaroski, T. (2024). Determining Associations Between Intervention Amount and Outcomes for Young Autistic Children: A Meta-Analysis. JAMA Pediatrics, 178(8), 763–773. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2024.1832
Steinbrenner, J. R., Hume, K., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, S., i Savage, M. N. (2020). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with Autism. The University of North Carolina at Chapel Hill, Frank Porter Graham Child Development Institute, National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice Review Team.

Podsumowanie: Znaczenie świadomej decyzji

Wybór przedszkola terapeutycznego to proces analityczny wymagający od rodzica świadomej oceny oferty. Rynek oferuje wiele obietnic, ale tylko część z nich ma pokrycie w faktach i badaniach naukowych.

Kluczowe zasady

Pytaj o dowody – Nie obawiaj się pytać „Dlaczego robicie to w ten sposób?” Profesjonalista odpowie, powołując się na standardy (NPDC, NCAEP, praktyki oparte na dowodach), osoba nieprofesjonalna może zareagować defensywnie lub odpowiedzieć ogólnikami.

Poszukuj spójności i struktury – Badania z 2024 roku pokazują, że jakość i oddziaływania o potwierdzonej skuteczności mają większe znaczenie niż sama liczba godzin. Typowo 20-25 godzin terapii tygodniowo stanowi standard w kompleksowych programach.

Weryfikuj kwalifikacje i system superwizji – Zespół interdyscyplinarny z regularną superwizją to niezbędny element.

Bądź częścią zespołu – Profesjonalne przedszkole chce z Tobą współpracować, nie zaś zastępować Cię.

Oczekuj pomiaru postępów – Bez danych nie wiesz, czy terapia przynosi efekty.

Rzetelna weryfikacja placówki na tym etapie to inwestycja w przyszłą samodzielność Twojego dziecka. Czasu straconego na pseudoterapie w okresie największej neuroplastyczności mózgu nie da się odzyskać. Dlatego bezkompromisowe podejście do jakości – ocena sygnałów ostrzegawczych – jest kluczową formą troski o rozwój dziecka po diagnozie.

Jak cytować ten przewodnik

Format APA:
SOTIS Neuroróżnorodność. Diagnoza i wsparcie (2026). Przewodnik po wyborze przedszkola terapeutycznego dla dziecka w spektrum autyzmu: 10 kluczowych pytań opartych na dowodach naukowych. https://sotis.pl/przewodnik***

© 2025 | Przewodnik opracowany w oparciu o aktualne standardy międzynarodowe i badania naukowe.
Dokument przeznaczony wyłącznie do celów edukacyjnych. Nie zastępuje indywidualnej konsultacji ze specjalistą.