Poznaj cztery profile reagowania rodziców na diagnozę autyzmu. Artykuł oparty na badaniach psychologii zdrowia pomaga zrozumieć emocje i dobrać adekwatne wsparcie.
Wprowadzenie: diagnoza jako doświadczenie graniczne
Diagnoza autyzmu u dziecka rzadko bywa jedynie informacją medyczną. Dla większości rodziców stanowi doświadczenie graniczne – moment, w którym dotychczasowy sposób rozumienia rodzicielstwa, przyszłości dziecka i własnej roli ulega gwałtownemu zachwianiu. Niezależnie od poziomu wiedzy, wcześniejszych podejrzeń czy długości procesu diagnostycznego, sama formalizacja diagnozy często uruchamia silne reakcje emocjonalne.
Rodzice różnią się jednak sposobem przeżywania tej sytuacji. Jedni natychmiast mobilizują się do intensywnego działania, inni potrzebują czasu na oswojenie nowej rzeczywistości, jeszcze inni doświadczają przeciążenia, lęku lub emocjonalnego odrętwienia. Różnice te nie są przypadkowe ani nie świadczą o „lepszym” lub „gorszym” rodzicielstwie. Są one efektem złożonej interakcji cech osobowości, wcześniejszych doświadczeń stresowych, dostępnych zasobów oraz aktualnego obciążenia psychicznego.
Celem tego artykułu nie jest ocena postaw rodziców, lecz ich zrozumienie. Opierając się na dorobku psychologii zdrowia, pokazujemy, dlaczego rodzice reagują różnie w pozornie tej samej sytuacji, jakie mechanizmy za tym stoją i jaką formę wsparcia warto proponować w zależności od dominującego profilu reagowania.
Diagnoza dziecka jako podwójny kryzys: wymiar praktyczny i emocjonalny
W literaturze przedmiotu coraz częściej podkreśla się, że diagnoza zaburzeń neurorozwojowych u dziecka inicjuje równolegle dwa procesy kryzysowe.
Pierwszy ma charakter praktyczno-organizacyjny. Obejmuje konieczność podejmowania licznych decyzji dotyczących terapii, edukacji, finansów, reorganizacji życia zawodowego oraz rodzinnego. To obszar, w którym rodzice stosunkowo szybko otrzymują wsparcie informacyjne: zalecenia specjalistów, listy terapii, procedury formalne.
Drugi proces ma charakter emocjonalny i egzystencjalny. Dotyczy on przeżywania straty, lęku o przyszłość, poczucia winy, złości, a czasem wstydu czy bezradności. Ten wymiar kryzysu bywa mniej widoczny, rzadziej werbalizowany i znacznie trudniejszy do „rozwiązania” poprzez konkretne działania.
To właśnie nierozpoznany i niezaopiekowany kryzys emocjonalny rodzica w największym stopniu wpływa na:
Z tego powodu coraz częściej mówi się o konieczności traktowania rodzica nie wyłącznie jako „partnera w terapii dziecka”, lecz jako osoby potrzebującej równoległego wsparcia psychologicznego.
Profile reagowania rodziców na przewlekły stres
W swojej publikacji dr Anna Waligórska (2025) odwołuje się do koncepcji profili reagowania na stres, zakorzenionej w psychologii zdrowia i psychoneuroimmunologii. Profile te opisują względnie stałe tendencje w sposobie regulacji emocji i podejmowania działań w sytuacjach długotrwałego obciążenia.
Można wyróżnić cztery dominujące profile, wpływające na reakcje na diagnozę autyzmu u dziecka:
Profil A – „Wojownik”: mobilizacja i kontrola
Rodzice funkcjonujący w profilu A charakteryzują się wysokim poziomem aktywności zadaniowej. Diagnoza dziecka uruchamia u nich natychmiastową mobilizację: intensywne poszukiwanie informacji, specjalistów, metod terapeutycznych. Działanie staje się podstawową strategią regulacji emocji.
Psychologicznie profil ten odpowiada reakcji „walcz” (fight). Działanie redukuje poczucie chaosu i bezradności, przywracając subiektywne poczucie kontroli.
Zasoby profilu A:
Koszty długofalowe:
W pracy z rodzicami w tym profilu kluczowe jest nie tyle ograniczanie ich zaangażowania, ile pomoc w odzyskaniu elastyczności oraz akceptacji granic wpływu.
Profil B – „Zrównoważony”: elastyczna adaptacja
Profil B uznawany jest za najbardziej adaptacyjny. Rodzice ci potrafią łączyć działanie z refleksją, są w stanie regulować poziom zaangażowania oraz korzystać ze wsparcia społecznego.
Warto jednak podkreślić, że w sytuacji diagnozy dziecka profil ten występuje relatywnie rzadko i często ma charakter przejściowy. Nawet osoby na co dzień działające zgodnie z tym profilem mogą okresowo przesuwać się w stronę profili A, C lub D.
Celem wsparcia w tym przypadku jest utrzymanie równowagi i skutecznej regulacji emocjonalnej rodziców poprzez bieżącą, empatyczną komunikację z zespołem wspomagającym dziecko.
Profil C – „Opiekun”: lęk i nadodpowiedzialność
Profil C charakteryzuje się silnym ukierunkowaniem na potrzeby innych przy jednoczesnym pomijaniu własnych. Rodzice w tym profilu często uwewnętrzniają odpowiedzialność za diagnozę i przebieg terapii dziecka.
Mechanizmem dominującym jest reakcja lękowa i unikanie konfrontacji – podwyższony lęk o przyszłość dziecka i swoją, oswajanie obawy poprzez podporządkowanie się zaleceniom (nawet jeżeli przekraczają własne zasoby), trudność w wyrażaniu swoich trudności i wątpliwości.
Długotrwałe funkcjonowanie w tym profilu wiąże się z wysokim ryzykiem zaburzeń lękowych, depresyjnych oraz objawów psychosomatycznych.
W przypadku występującej w tym profilu sytuacji idealnej współpracy w wymiarze zaleceń przy jednoczesnym wrażeniu przytłoczenia i przemęczenia rodzica, zespół przedszkola terapeutycznego lub innej placówki powinien zbadać, czy przekazywane zalecenia mieszczą się w granicach możliwości rodziny. W wypadku, gdy odpowiedź rodzica sprawia wrażenie tylko pozornie uspokajającej, warto podkreślać fundamentalne znaczenie zadbania o siły i zasoby rodziców dla zapobiegania wypaleniu i depresji oraz regularnie poruszać ten wątek podczas spotkań.
Profil D – „Przytłoczony”: wycofanie i odłączenie
Profil D pojawia się najczęściej w sytuacji kumulacji stresorów: długiej drogi diagnostycznej, braku wsparcia społecznego, wcześniejszych kryzysów życiowych. Dominującą reakcją jest głębokie zamieranie i emocjonalne odłączenie.
Z perspektywy klinicznej profil ten wymaga szczególnej uwagi, ponieważ może maskować rozwijające się zaburzenia depresyjne.
Kluczowym elementem pomocy jest szybkie obniżenie obciążeń oraz zapewnienie profesjonalnego wsparcia psychologicznego, a nie intensyfikacja wymagań.
Diagnoza a proces utraty
Wielu autorów podkreśla, że diagnoza dziecka wiąże się z procesem utraty (proces żałoby po utraconym wyobrażeniu przyszłości). Odwołanie do modelu etapów żałoby Kübler-Ross pozwala lepiej zrozumieć zmienność reakcji emocjonalnych rodziców oraz różnice między partnerami.
Akceptacja nie oznacza rezygnacji z działań terapeutycznych, lecz integrację nowej rzeczywistości w sposób, który umożliwia dalsze dobre funkcjonowanie i wspiera wszystkich członków rodziny.
Znaczenie wsparcia systemowego rodziny
W przedszkolach terapeutycznych Sotis Neuroróżnorodność przyjmujemy perspektywę, w której skuteczna terapia dziecka nie jest możliwa bez równoległego wspierania rodziców. W pracy klinicznej wykorzystujemy m.in. standaryzowane narzędzia oceny jakości wsparcia (APERS), aby monitorować adekwatność oferowanej pomocy i korzystanie z priorytetów rodziny.
Podsumowanie
Zróżnicowane reakcje rodziców na diagnozę autyzmu są naturalnym efektem odmiennych mechanizmów radzenia sobie ze stresem. Zrozumienie własnego profilu reagowania umożliwia lepsze dopasowanie form wsparcia, zmniejsza ryzyko wypalenia oraz sprzyja długofalowemu zdrowiu całej rodziny.Bibliografia: Waligórska, A. (2025). Dynamika rodziny i profile rodziców a określanie priorytetów wspierania rozwoju dziecka o specjalnych potrzebach. Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 67(1), 73–94. https://doi.org/10.71358/cns.2081
Kontakt:
Nasze przedszkola terapeutyczne:
Ponad 20 lat doświadczenia w terapii dzieci ze spektrum autyzmu
© 2025 SOTIS | Dokument opracowany przez zespół ekspertów SOTIS
