Dziecko w spektrum autyzmu często nie rozumie kontekstu. Nie domyśli się prawdziwego przekazu ironii, może mieć trudności z łapaniem żartów czy sugestii. Nie wywnioskuje samo, czego się od niego oczekuje, a czego nie. Jego świat jest konkretny i przewidywalny, złożony z uporządkowanych przedmiotów. Często maluch nie przejawia chęci współpracy z rówieśnikami, a nawet z mamą czy tatą. Utrzymuje się w swoim własnym świecie, często idealnie poukładanych zabawek, uporządkowanych kolorami lub ustawianych według wielkości. Eliza Kącka, autorka książki o relacji z własną córką pt. „Wczoraj byłaś zła na zielono”, opisuje, jak oddawała sterty właściwie nieużywanych zabawek czy nieczytanych książeczek, bo jej córka nie wykazywała nimi zainteresowania. Inni rodzice wspominają, że ich pociechy nigdy nie bawiły się zabawkami zgodnie z zamierzeniami producenta. Z drugiej strony, gdy dziecko w spektrum wybrało sobie konkretną formę zabawy, na przykład rysowanie literek, potrafiło powtarzać ją bez końca, nie wykazując przy tym oznak znużenia. Powtarzalność wykonywanych czynności dawała mu poczucie bezpieczeństwa.
Dzieci w spektrum często bawią się same, wybierając własną zabawę, którą powtarzają w kółko i opierają na bardzo skomplikowanych, wymyślonych przez siebie zasadach. Nietypowy charakter zabawy to jeden z charakterystycznych objawów autyzmu.
Wynika to z faktu, że mają nietypowe potrzeby w zakresie stymulacji sensorycznej i relacji społecznych, a większość z nich nie odczuwa przyjemności z typowych wspólnych zabaw z rówieśnikami. Ich zabawa jest skupiona na ulubionych zainteresowaniach lub bodźcach. Lubią powtarzać te same czynności. Ponieważ często spektrum wiąże się z nadwrażliwością na bodźce, także dźwiękowe, wiele dzieci preferuje zabawę w ciszy, ponieważ nawet delikatne szmery mogą sprawiać im fizyczny ból. Mają trudności z odczytywaniem intencji innych osób, dlatego wszelkie zabawy grupowe mogą stanowić przeszkodę nie do pokonania.
Naukę integracji należy rozpocząć od obserwacji, jaka jest ulubiona zabawa dziecka. Czasem są to puszczanie mydlanych baniek albo budowanie i burzenie wieży z klocków. Jedno dziecko lubi oglądać książeczki, inne chętniej rysuje auta. Warto zacząć od naśladowania dziecka w aktywności, którą ono lubi. Gdy wpisze naszą obecność w swój poukładany świat, można zaproponować mu niewielką zmianę. Być może uda się je nią zainteresować. Cały czas uważnie obserwujemy malucha – być może samo podpowie nam, swoim zachowaniem, które propozycje wzbudziły w nim ciekawość, a na które pozostał obojętny.
Pamiętajmy o tym, by na początku nie zmieniać tematu zabawy tak długo, jak długo dziecko pozostaje zaangażowane.
Warto uczyć dziecko naprzemienności w zabawie, ponieważ ta umiejętność jest potrzebna w wielu grach i sytuacjach społecznych. Jej rozwijaniu pomagają na przykład nawzajem karmienie się, a także proste gry wymagające naprzemiennego udziału – od turlania piłki do siebie, przez rozmaite gry planszowe, aż po układanie na zmianę puzzli, które dziecko dobrze zna.
Dla większości dzieci atrakcyjne i fascynujące są zabawki dostarczające wrażeń sensorycznych: dzwoniące, grzechoczące i świecące. Można je z powodzeniem wykorzystać, pamiętając jednak, aby nie obciążać dziecka nadmiarem stymulacji, oraz aby podczas tej zabawy angażować je w interakcję.
Dzieci w spektrum często mają trudności z wyodrębnianiem istotnych elementów otoczenia. Często uwagę przyciągają wyraźne barwy, faktury lub dźwięki przedmiotów. Przedmioty powinny być uporządkowane. Niezbędne akcesoria do danej zabawy można umieścić w jednym pudełku lub worku. Zwróćmy również uwagę na ograniczoną liczbę używanych podczas zabawy przedmiotów.
Należy wybierać zabawy o ustalonej strukturze: początek, rozwinięcie i zakończenie. Powtarzalność tego schematu daje dziecku poczucie bezpieczeństwa. Doskonałe są zabawy manualne, takie jak układanki, wieże z klocków czy puzzle. Dobrze sprawdzają się także zabawy z użyciem figurek, lalek czy pluszaków. Chociaż zdarza się, że dziecko wybiórczo preferuje cechy zabawek i np. pluszowy króliczek zostaje wykluczony z zabawy.
Do budowania relacji zachęca wspólne granie w proste gry planszowe (np. chińczyk, wyścig, grzybobranie). Jeżeli to możliwe, warto sięgać także po zabawy grupowe, takie jak „stary Niedźwiedź” czy „raczek nieboraczek”, które uczą radości z kontaktu z innymi. Pamiętajmy, aby podczas zabawy kierować do niego informacje lub polecenia na jego poziomie rozumienia. Polecenia formułujmy prosto i pozytywnie. Osoby w spektrum nie odczytują kontekstu tak jak osoby neurotypowe, dlatego należy im go doprecyzować, czy podać konkretne przykłady. Najważniejsze jest, aby proponować to, co dziecko zainteresuje i czego łatwo może się nauczyć, zgodnie z zasadą „strefy najbliższego rozwoju”.
Neuroróżnorodny mózg podąża własnymi ścieżkami, indywidualnymi dla każdego dziecka. Rodzic, który zna swoje dziecko, a z pomocą terapeutów rozpoznaje jego indywidualną mapę świata, powinien dobierać aktywności tak, aby wspierać potencjał dziecka, a jednocześnie uruchamiać obszary trudności. Możemy domniemywać, że w szufladzie z napisem „potencjał” znajdą się zainteresowania i ulubione aktywności, zaś w szufladzie z etykietą „to trudne” – naprzemienna, oparta na wyobraźni zabawa społeczna. Warto wzmacniać dziecko w obu tych obszarach.
Kluczowe jest też uważne przygotowanie przestrzeni do zabawy, szczególnie gdy mamy do czynienia z dzieckiem mocno nadwrażliwym. Gdy zadbamy o porządek w pokoju, gdzie będzie się odbywać zabawa, posegregujemy zabawki i umieścimy je w odpowiednich pojemnikach, zmniejszamy ryzyko rozpraszania uwagi dziecka. W miarę możliwości ograniczamy bodźce dźwiękowe, wprowadzamy ład i siadamy razem z dzieckiem, pokazując mu pudełko z przedmiotami. Język oswaja rzeczywistość – gdy nazywamy kolejne zabawki lub opisujemy czynności, które zaraz będziemy wykonywać, porządkujemy świat dziecka. Równocześnie spokojny ton mowy pozwala małemu odbiorcy skupić uwagę na tym, co się dzieje, i zmniejsza to, czego dziecko bardzo nie lubi, czyli zaskoczenia i niepewności.
Rolą rodzica lub opiekuna jest towarzyszenie dziecku i wspieranie jego rozwoju. Dziecko w spektrum często nie odczuwa potrzeby zabawy i lubi znany, oswojony świat. To sprawia, że każda nowa propozycja jest traktowana z rezerwą. Trzeba go tego nauczyć, co wymaga od dorosłego cierpliwości i elastyczności. To, że podczas pierwszej próby zabawa nie zostaje podjęta albo trwa krótko, nie oznacza, że dziecko jej nie polubi albo że nie jest ona dla niego odpowiednia. Warto do niej wracać, szczególnie jeśli to sposób na rozwijanie kompetencji społecznych. Na początku dziecko może nie być zainteresowane propozycją dorosłego, ponieważ jest to dla niego nowy element w starannie poukładanej rzeczywistości. I może się okazać, że z czasem, gdy rozpozna zabawę jako znajomą, zacznie chętniej brać w niej udział.
