Sen pełni kluczową rolę w regulowaniu funkcji organizmu. Wpływa znacząco na procesy poznawcze, emocjonalne i językowe. Deficyty snu skutkują nie tylko narastającym zmęczeniem w ciągu dnia, ale mają niebagatelne znaczenie dla procesów zachodzących w pamięci. Pośrednio, zaburzają metabolizm i wpływają na rozwój cukrzycy i otyłości.
Zaburzenia snu nie należą do kryteriów diagnostycznych autyzmu. Zauważono jednak, że dzieci w spektrum autyzmu prezentują swoiste wzorce snu, a niska jakość nocnego wypoczynku jest często wskaźnikiem zaburzeń neurorozwojowych. Zagadnienie deficytów snu u dzieci z ASD nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ występują one w tej populacji o wiele częściej niż u dzieci neurotypowych. Może to istotnie wpływać na funkcjonowanie całego systemu rodzinnego.
Dogłębne zrozumienie mechanizmów zaburzających sen i ich konsekwencji pozwoli lepiej wspierać rozwój dziecka, zamiast traktować to zjawisko jedynie jako objaw wtórny.
Sen ma fundamentalne znaczenie dla integracji nowych informacji z wcześniej nabytą wiedzą. Niedobory snu zaburzają pracę zegara biologicznego i wpływają na poziom koncentracji, a zatem na możliwości uczenia się.
Gdy śpimy, w różnych obszarach mózgu dochodzi do synchronizacji aktywności neuronów. Sprzyja to tworzeniu się połączeń neuronalnych i skojarzeń. Właśnie wtedy „nowe pakiety informacji” zostają skonsolidowane ze starszymi zasobami wiedzy.
Badania na niemowlętach w wieku od 9-16 miesiąca pokazały, że zdrowy sen wspiera porządkowanie nazw oraz kategorii pojęciowych i jest istotny dla rozwoju języka. A poziom rozwoju języka u dzieci z ASD jest bardzo zróżnicowany. Dotyczy to zarówno jego rozumienia, jak i wypowiadania się, zarówno u dzieci płynnie mówiących zdaniami, jak też u dzieci niewerbalnych – niemówiących.
Dużo dzieci werbalnych (mówiących) z autyzmem, utrzymuje w pamięci słuchowo-słownej informacje fonologiczne, czyli przekaz językowy. Może z nich korzystać w celu uczenia się oraz podążania za instrukcją. Dzieci te mogą korzystać nie tylko z informacji ustnej, ale także tekstowej. Mają zdecydowanie lepszą pozycję wyjściową do rozwijania interakcji społecznych, które w autyzmie są z definicji utrudnione.
Naukowcy zadają sobie jednak pytania, czy różnice w jakości snu, a zatem i konsolidacji informacji, mają wpływ na wiedzę słownikową/semantyczną (rozumienie znaczenia słów)? Czy różnice te, przekładają się także na umiejętności odniesienia się do kontekstu społecznego języka – do kogo i w jakiej sytuacji mówimy)? Tego jeszcze do końca nie wiadomo.
Problemy ze snem bywają wczesnym sygnałem nieprawidłowości rozwojowych, chociaż ich przebieg i nasilenie są bardzo zróżnicowane. Jak śpi dziecko z autyzmem? Specyficzne wzorce snu u dzieci ze spektrum autyzmu zaobserwowano w regeneracyjnej fazie snu NREM (fazie snu wolnofalowego, bez wyrazistych marzeń sennych). Faza NREM jest zwykle dłuższa u dzieci o typowym rozwoju.
W oparciu o kwestionariusze snu, ale także na podstawie obiektywnych metod pomiaru (polisemnografia i aktiometria), odnotowano, że dzieci w spektrum autyzmu do około 5 roku życia mają większe trudności z zasypianiem i wykazują większy opór przed pójściem spać, niż ich rówieśnicy. Jak zasypia dziecko z autyzmem? Proces zasypiania często jest wydłużony, a dzieci mogą potrzebować więcej czasu na wyciszenie się i przejście do stanu snu.
Dzieci z autyzmem prezentują też więcej parasomnii – czyli np. dodatkowych ruchów w czasie snu, łącznie z kołysaniem się albo uderzaniem jakiejś części ciała. Największe nasilenie zaburzeń snu przypada zazwyczaj między 6 a 9 rokiem życia, a zmniejszają się one w wieku około 11 lat, przy jednoczesnym narastaniu senności w ciągu dnia.
Warto podkreślić, że nie wszystkie dzieci z ASD doświadczają zaburzeń snu. Dzieci, których dotykają problemy ze snem, częściej wykazują trudności w zakresie komunikacji, interakcji społecznych oraz samoregulacji.
Bezsenność u dzieci z autyzmem może przyjmować różne formy – od trudności z zasypianiem, przez częste wybudzenia, po zbyt wczesne poranki. Zaburzenia snu mają wieloczynnikowe pochodzenie, a wyposażenie genetyczne jest jednym z nich. Dowiedziono, że aktywacja niektórych genów może wpływać na zapadalność na autyzm. Są również geny regulujące procesy snu i czuwania (PER1, PER2, NPAS2), które częściowo łączą się z pulą genów związanych z autyzmem.
Na zaburzenia snu w autyzmie wpływają też procesy neurochemiczne, związane z produkcją melatoniny. Zaburzona regulacja wydzielania tego hormonu jest jedną z cech częstszych w spektrum autyzmu. Melatonina, która zawiaduje dobrostanem snu, powstaje z serotoniny przy udziale dwóch enzymów (AANAT i ASMT). Właśnie na szlaku tej przemiany występują nieprawidłowości. Z poziomem melatoniny powiązano umiejętności komunikacyjne, a z poziomem serotoniny – kompetencje społeczne oraz zachowania repetywne (powtarzalne).
Na mapie neuroprzekaźników istotnych dla autyzmu jest min. GABA, czyli kwas gamma-aminomasłowy. Wpływa on na zbliżone obszary funkcjonowania, co melatonina czy serotonina, ale jego funkcją jest działanie hamujące. GABA zarządza także reakcjami komórek związanych ze stanem czuwania. W autyzmie poziom GABA jest często obniżony i w związku z tym obserwujemy nadmierne pobudzenie.
Dynamika neuroprzekaźników cechuje się dużą zmiennością – nawet dyskretne wahania mogą mieć znaczenie dla funkcjonowania organizmu.
Zaburzenia snu w autyzmie mogą być powodowane także przez problemy somatyczne, takie jak dolegliwości ze strony układu pokarmowego (bóle brzucha różnego pochodzenia, nietolerancje pokarmowe, alergie albo refluks) oraz przez nasilone objawy lękowe. Wielu dzieciom z autyzmem towarzyszy wysoki poziom lęku, co utrudnia samodzielne zasypianie, a nawet powoduje wybudzenia w nocy.
Ponadto nadwrażliwość sensoryczna dzieci i tzw. słabsze filtrowanie przez mózg bodźców sensorycznych, zwiększa przestymulowanie i obniża jakość snu.
Związek niskiej jakości snu i autyzmu jest współistnieje z wolniejszym wykształcaniem się dojrzałych mechanizmów przetwarzania danych w mózgu. . Niezależnie od neuroróżnorodności dla jakości snu ważne są czynniki genetyczne. W związku z tym rodzeństwo dzieci w spektrum autyzmu ma także większe trudności ze snem, niż dzieci o typowym rozwoju bez rodzinnych powiązań z autyzmem.
Dzieci w spektrum autyzmu często dążą do spędzania czasu ekranowymi internecie lub przy ulubionych grach. Intensywna stymulacja wzrokowa, powtarzalność bodźców i przewidywalnośćjest to wysoko nagradzająca dla mózgu. Dodatkowo, środowisko urządzeń cyfrowych jest pozytywnie odbierane przez dzieci w spektrum autyzmu, bo nie wymaga wchodzenia w interakcje społeczne. Działa jednak silnie pobudzająco na układ nerwowy, utrudniając zasypianie i sprzyjając utrwalaniu nieprawidłowych nawyków okołosennych. Niebieskie światło, emitowane przez ekrany, jest błędnie interpretowane przez mózg jako światło dzienne. To stymuluje do „włączenia” trybu czuwania.
Dodatkowo badania wskazują, że intensywna stymulacja ekranowa tłumi niektóre pasma fal mózgowych, szczególnie te sprzyjające snowi i regeneracji, jak fale Alfa (odpowiedzialne za relaks i wyciszenie) oraz fale Delta (kluczowe dla głębokiego, regeneracyjnego snu).
Ponadto przebywanie z urządzeniem ekranowym w przestrzeni przeznaczonej do spania i odpoczynku (łóżko), zmienia jej charakter.
Jak widać technologia jest wyzwaniem dla higieny snu i wymaga „cyfrowej diety”, co najmniej w godzinach poprzedzających porę snu.
Strategie w leczeniu zaburzeń snu u dzieci w spektrum autyzmu obejmują działania farmakologiczne oraz behawioralne. W praktyce klinicznej stosuje się leki oparte o melatoninę, szczególnie te o przedłużonym uwalnianiu. Wspomagają one zasypianie, utrzymanie snu, ale nie oddziałują tak samo na wszystkie dzieci.
Duże znaczenie wiąże się też z zestawem stałych praktyk związanych z przygotowaniem do snu. Ich konsekwentne stosowanie pozwala dziecku na stopniowe wyciszanie się przed snem, daje często wyraźną poprawę jego jakości.
Ogromne znaczenie ma budowanie stałych nawyków okołosennych, które wyciszają dziecko i przygotowują do snu. Kąpiel, ciche mówienie, śpiewanie kołysanki lub czytanie bajki służą nie tylko poprawie jakości zasypiania, ale wpływają na rozwój funkcji językowych i umacniają więzi. Sprzyjają także poczuciu bezpieczeństwa, co dodatkowo zwiększa szansę na spokojną, dobrze przespaną noc.
