Osoby w spektrum czują się bezpiecznie, kiedy podążają znaną sobie i utartą ścieżką – powtarzalną, przewidywalną. Ta droga jest im znana i wydaje się pewna, bo codziennie kopiują te same schematy. Co ważne, ten powtarzalny schemat u każdego dziecka może wyglądać inaczej. Jedno będzie mieć rytuał w wykonywaniu codziennych czynności: wstaje, myje zęby określoną ilość czasu, ubiera się w ustalonej kolejności – najpierw spodnie, potem spodenki, koszulkę, koszulę. Na śniadanie zawsze je te same płatki z mlekiem w tej samej miseczce ze Spidermanem itd. Schematyczny może być również scenariusz reakcji w postaci określonego zachowania, na przykład dziewczynka zawsze w sytuacjach publicznych chowa się za mamą i z tej perspektywy obserwuje świat. Oczywiście w neuroróżnorodności pojawi się różnorodność – ale średnio więcej dzieci na spektrum autyzmu będzie odnajdywało się w znanych schematach niż w nowych wyzwaniach.
Każde działanie polegające na tym, by rozpoznać indywidualną ścieżkę danego dziecka, nauczyć się jej etapów i mu w nich towarzyszyć, jest bardzo pomocne.
Ogromnym wyzwaniem dla dziecka w spektrum może być nagła zmiana planów. Kiedy przyjeżdża teatrzyk i robi przedstawienie dla dzieci, albo Święty Mikołaj przychodzi z prezentami — niespodzianki zostały zaplanowane na czas, gdy dziecko w codziennym planie ma czas na swobodną zabawę. Dla dziecka neurotypowego taka atrakcja i wyjście z rutyny są zwykle pozytywnie odbierane. Dla malucha w spektrum może być to jednak koniec świata, bo poukładany misternie plan codzienności legł w gruzach. Na tę frustrację może zareagować płaczem albo wybuchem emocji. Próg tolerancji na zmiany u takiego dziecka jest często obniżony, a zmiana rytuałów zabiera mu poczucie bezpieczeństwa. Nie chodzi o to, by tworzyć zupełnie „sterylne”, niezmienne warunki, ale o to, by przygotować je na zmiany i systematycznie uczyć elastyczności.
Ponieważ dziecko w spektrum ma trudności w kontaktach społecznych – obniżoną zdolność do wczucia się w perspektywę drugiej osoby oraz odczytywania sygnałów niedosłownych, takich jak gesty, mimika, niedopowiedzenia czy ironia – swoje poczucie bezpieczeństwa w świecie społecznym buduje na przewidywalności własnego świata i kontroli nad przestrzenią. Stąd tak dużą wagę przykłada do ustalonego porządku w swoim otoczeniu. Rutyna stanowi punkt odniesienia dla malucha, który dzięki niej rozpoznaje świat jako własny. Usunięcie choćby jednego elementu z tej złożonej struktury zachowań i kolejnych zdarzeń wywołuje frustrację, którą niemal natychmiast wyraża emocjonalnie. Struktura świata daje punkt odniesienia komuś, kto nie potrafi takich punktów odnajdywać na mapie relacji społecznych.
U dzieci w spektrum często pojawia się lęk w nowych i nieprzewidywalnych sytuacjach społecznych. Lęk może się objawiać unikaniem kontaktów, wycofywaniem się, a w skrajnych przypadkach nawet zachowaniami agresywnymi wynikającymi z frustracji.
Pomoc w radzeniu sobie z tym lękiem obejmuje stopniowe oswajanie dziecka z nowymi sytuacjami, na przykład poprzez opowiadanie o nich zanim się realnie wydarzą, budowanie w miarę możliwości przewidywalnej przestrzeni oraz korzystanie z technik relaksacyjnych. Stopniowa ekspozycja na bodźce odbierane jako trudne pomaga dzieciom w spektrum rozwojać odporność psychiczną i lepiej radzić sobie z lękiem. Taka ekspozycja pomaga w perspektywie zaplanowanych, stopniowanych etapów połączonych ze wzmacnianiem każdego kolejnego kroku. a pewno nie pomaga natomiast tworzenie presji natychmiastowego efektu.
Najbliżsi, wraz z terapeutami i specjalistami, mogą znacząco wspierać dziecko w spektrum. Przede wszystkim opowiadając i pokazując na obrazku lub planie dnia, co się wydarzy nowego, oswajają w jego umyśle zmianę. Maluch potrzebuje trochę czasu, aby się na nią przygotować. Na przykład, jeśli w przedszkolu planowana jest wycieczka do zoo, warto pokazać mu zdjęcia lub filmik, jak wygląda zoo, opowiedzieć, że będą tam zwierzęta i wymienić, jakie to są zwierzęta. Trzeba pamiętać, że świat osoby w spektrum jest bardziej konkretny, mniej metaforyczny niż świat osoby neurotypowej. Dlatego konkretne nazwy, w tym przypadku zwierząt, mogą pomóc dziecku przygotować się na nowe wydarzenie.
Można również zadbać, aby dziecko wzięło ze sobą znajomy, lubiany przedmiot, na przykład pluszaka. To będzie rozpoznawalny element z jego świata, który w chwilach kryzysu może przynieść mu ukojenie. Jeśli wiemy, że organizowane wydarzenie, np. w przedszkolu, może wiązać się z głośnymi dźwiękami, warto przygotować dostosowanie sensoryczne, które pomoże zmniejszyć intensywność bodźca (np. słuchawki wygłuszające). Nadwrażliwość dźwiękowa sprawia, że dziecko odczuwa fizyczny ból, gdy przekroczony zostanie jego próg tolerancji. Problemy sensoryczne można jednak modulować dzięki dostosowaniom oraz stopniowemu treningowi elastyczności. W ten sposób wrażliwość sensoryczna i pragnienie stałości nie przeszkodzą dziecku w nauce umiejętności życiowych i samodzielności.
Samodzielność dziecka w spektrum może być trudnym tematem, wymagającym pogodzenia priorytetów rodziców, potrzeb dziecka i procesu włączenia go w życie społeczne. Samodzielność obejmuje co najmniej dwa elementy – umiejętnośc samoobsługi oraz zdolność samokierowania, podejmowania korzystnych wyborów i decyzji. W odniesieniu do tej drugiej umiejętności warto już we wczesnym wieku wprowadzać trening podejmowania decyzji w bezpiecznych i przyjaznych warunkach. Dziecko można stawiać przed prostymi wyborami dnia codziennego: co zje, w co się ubierze, ograniczając najpierw wybór do dwóch opcji. Kolejno można poszerzać katalog, dając dziecku prawo do ostatecznej decyzji. W tym ćwiczeniu chodzi o uruchomienie poczucia sprawczości, które stanowi podstawę samodzielności oraz zrozumienie konsekwencji własnych wyborów (w pudełku z drugim śniadaniem znajdę to, co wybrałem rano).
W zakresie umiejętności związanych z samodzielnością rodzice często przeżywają konflikt pomiędzy koniecznością szybkiego wykonania zadań życiowych a czasem potrzebnym na naukę umiejętności związanych z samodzielnością. Rodzicom przedszkolaków z pomocą przychodzi przedszkole terapeutyczne, które naukę samoobsługi wpisuje w indywidualny plan oddziaływań. Kiedy dziecko opanuje umiejętność m.in. samodzielnego ubierania się, jedzenia, mycia rąk i zębów, dużo prościej jest rozszerzyć wykonanie tych czynności na dom. Wtedy samoobsługa staje się częścią codziennej rutyny, wpisując się w znany, przewidywalny tok dnia.
